Hoofdmenu openen

Mechelen Mapt β

Pieter Van der Borcht

English.gif A 16th century draftsman and engraver from Mechelen
Uit Imagines et Figurae Bibliorum

Pieter Van (of veelal van) der Borcht (varianten gaan tot Peeter Verborcht)[1] (Mechelen ≤ 1533 – Antwerpen ≥ 1610)[N 1] was een grafisch kunstenaar, zijn hele loopbaan werkzaam in Mechelen en vooral in Antwerpen, waar ook zijn Mechelse verhelderende decoraties veelal verschenen waren. In de overgang van hout- naar kopergravure tekende hij voor beide technieken; in veel beperktere mate vervulde hij ook het graveerwerk. Zijn vrij delicate manier, zijn stijl en de kwaliteit houden zijn illustraties zeer gewild en prijzig.

Inhoud

BiografieBewerken

Jong levenBewerken

Pieter Van der Borcht was een zoon van (jonkheer) Jacob Van der Borcht (de Oudere).[1] Deze was opperschout van Lier en gehuwd met Digna van Wezemale, dochter van jonkheer Jan van Wezemale. Hun zes zonen, namelijk Jacob (de Jongere), Jan, Rombout, Pieter, Gillis en Pauwel, beoefenden allen de schildersstiel.[2][N 2]

De Antwerpse uitgever Hans van Liesveldt, zoon van de onthoofde Jacob, drukte in 1552 het boek Des vyants net, der booser wercken, raet, visioenen, ende bedriechlijcker soeckelijcheyt, ende sijnder verholender stricken, daerder vele in allen staten mede worden ghehouden ende ghevanghen, ende ghebracht ter eewiger verdoemenisse. Door den E. H. Meester Jan van Brugghe int licht ghebrocht, Erf Prochiaen van Neckerspoel, tot Mechelen van de vernoemde Jan Verbrugghen (naamvariant) en diens stadsgenoot Frans Vervoort.[3] De laatste van de 17 illustraties in houtgravure, toont de Heilige Maria met in haar handen het symbool van de Stad Mechelen en het onderschrift Fecit Petrus van der Borcht 1552, het vroegste aan Pieter toegeschreven gepubliceerde kunstwerk.

De titelplaat van de eerste Nederlandstalige, in 1553 gedrukte uitgave uit 1554 van het Cruyde Boeck van Rembert Dodoens, nog bij Jan vander Loe te Antwerpen zoals het Latijnse origineel Stirpium historia, is werk van Pieter Van der Borcht met de kunstgraveur Antonius Bosch ('Sylvius'). Het wapen van Maria van Hongarije, aan wie die editie was opgedragen, staat boven een Helenistische mythologische en historische scène met geneeskrachtige en giftige planten en de mythische Tuinen der Hesperiden. Voor de bijgewerkte en naar het Frans vertaalde editie uit 1557, Histoire des Plantes, verzorgden Van der Borcht en Bosch al de nieuwe illustraties.[4]

PlantijnBewerken

In de heruitgave uit 1563 van het Cruydeboek van Dodoens duiken weer door Pieter Van der Borcht getekende illustraties op. Deze zou van dan tot 1583 alle botanische (en veel andere) tekeningen voor de Antwerpse drukkerij-uitgeverij Plantijn ontwerpen.[5] Mogelijk had Dodoens zelf zijn stadsgenoot als tekenaar aanbevolen. Het opgeleverde tekenwerk viel in de smaak van zowel de uitgever als de botanicus, zodat Pieter Van der Borcht de vaste illustrator werd voor het rijke palet plantkundige publicaties bij Plantijn. Daartoe alleen al tekende hij over de jaren maar liefst 3.180 aquarellen maar het houtsnijwerk van de persblokken liet hij aan ander personeel.[6] Allicht verklaart de hoeveelheid werken die zodus een publiek zou bereiken, grotendeels de naambekendheid van Pieter boven die van zijn broers.

Het dagboek voor december 1564 van Christoffel Plantijn (1514 – 1589) liet weten dat de schilder Pieter Van der Borcht tekeningen zou maken voor het emblemenboek Emblemata van Sambucus, dat Plantijn ging publiceren met de gravures uitsluitend in hout. Die techniek werd daarna bij Plantijn goeddeels verdrongen door de kopergravure.

Plantijn commissioneerde Van der Borcht in 1565 voor het maken van 60 tekeningen van planten, bestemd voor het herbarium Frumentorum, leguminum, palustrium et aquatilium herbarum historia van Dodoens.

AlvaBewerken

Op 2 oktober 1572 werd Mechelen onder de voet gelopen door de troepen van de hertog van Alba, Fernando Álvarez de Toledo en volgde een moorddadige plundering onder de burgerbevolking, die drie dagen zou duren. Het was de allereerste Spaanse Furie. Het gezin Van der Borcht vluchtte naar Antwerpen [N 3] en vond tijdelijk onderdak ten huize Plantijn, kosteloos gezien de omstandigheden. Een brief van Christoffel Plantijn aan Arius Montanus beschrijft Pieter en zijn vrouw als ziek en hun kinderen als naakt bij hun aankomst. Ze hadden zich kennelijk in allerijl uit de voeten moeten maken.

AntwerpenBewerken

Pieter Van der Borcht bleef in Antwerpen woonachtig, pas na een kwarteeuw ingeschreven als poorter.[1] Tot zijn dood illustreerde hij er voltijds voor de uitgeverij Plantijn, ook voornamelijk voor de Spaanse markt bestemde liturgische boeken. Hij werd er in 1580 als meester lid van de Sint-Lucasgilde en was daarvan deken in de jaren 1589 – '92, tenzij hij niet die "Pieter Verborcht, schilder" was.[N 4] Met zijn collega Filip Galle en de cartograaf Abraham Ortelius had hij de waarde van de 1.930 zowel oude als gave kopergravureplaten in de nalatenschap van Christoffel Plantijn geschat.[7] Pas enige tijd later begon hij zijn werk zelf in koper te graveren, liturgische werken illustrerend bij Plantijn-Moretus tot minstens 1598.

Ondanks de duizenden afbeeldingen uit zijn lange loopbaan raakte Pieter Van der Borcht in de loop der eeuwen wat uit het oog verloren. Betere toegang (inmiddels zelfs deels online) tot de bibliotheek met het oude Plantin-Moretusarchief (UNESCO-werelderfgoed) en andere archieven uit het gelijknamige museum, gaf zijn werk opnieuw ruimere bekendheid.

GalerijBewerken

FilmlinksBewerken

Gedrukte stad
Feest op het ijs bij Mechelen (1559, Pieter Van der Borcht)


BronnenBewerken

  • (en) Pieter van der Borcht. Sancti Epiphanii ad Physiologum [sub site]. University of Victoria, Canada (2004 ?). Nagezien 2016-10-01.
  1. 1,0 1,1 1,2 De liggeren en andere historische archieven der Antwerpsche Sint Lucasgilde, afgeschreven en bewerkt ... (Pdf), p. 271. Feliciaen Baggerman, opvolger van J. De Koninck (1864): " « Pieter van der Borcht, Jacopssone, van Mechelen, schilder, » werd poorter van Antwerpen den 1 july 1597." [medegedeeld door] "(Ridder Leo de Burbure)". Nagezien 2016-09-30.
  2. Van der Jeught, François. Nieuwe biografische gegevens over Peeter van der Borcht en zijn familie, schilders van Mechelen in de 16de eeuw. Handelingen van de Koninklijke Kring voor Oudheidkunde, Letteren en Kunst van Mechelen, Deel 116, p. 115 – 132. KKOLKM, Mechelen (2013). Nagezien 2016-09-30.

  3. 1) Item: Des vyants net, der booser wercken, raet, visioenen, ende .... WorldCat. Nagezien 2016-10-01.
    2) (fr) Les almanachs malinois et leurs auteurs, chapitre 2. Bulletin du Cercle archéologique, littéraire et artistique de Malines, tome 12. p. 239. L & A. Godenne, Mechelen (1902); online: Internet Archive. Nagezien 2016-10-01.
  4. Vande Velde, Alb. J.J.. De Kruidboeken van Dodoens, Clusius en de Lobel. Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde 1927 p. 24, 26. KVATL (1927); online: Dbnl (2012). Nagezien 2016-10-03.
  5. (en) Egmond, Florike. The garden of nature: visualizing botanical research in Northern and Southern Europe in the 16th century. Ferdinand, Juliette (ed). From Art to Science – Experiencing Nature in the European Garden, 1500-1700, p. 18 – 33. Treviso (2016). Nagezien 2016-10-02. (referte in voetnoot 25 aan "Delen A.J.J.. Histoire de la gravure dans les Anciens Pays-Bas et dans les Provinces Belges des origines jusqu’à la fin du XVIIIe siècle, Vol. 2, Le XVIe siècle, les graveurs, illustrateurs. Parijs (1934), p. 83.")
  6. Enenkel, Karel A. E.; Smith, Paulus Johannes. Early Modern Zoology: The Construction of Animals in Science, Literature and the Visual Arts, Vol. 7, Issue 1, p. 264. Brill, Leiden - Boston (2007). Nagezien (beperkt gratis) 2016-10-03.
  7. (en) Voet, Leon. The Golden Compasses – The History of the House of Plantin-Moretus, Vol. 1, p. 165. Vangendt & Co, Amsterdam; Routledge & Kegan Paul, London; Abner Schram, New York (1969 – 1972); online: Dbnl (2008). Nagezien 2016-10-02.

VoetnotenBewerken


  1. De vermoede geboorte- en overlijdensjaren werden geregeld bijgesteld of betwist:
    1) Veth, Jan. Beelden en groepen, p. 37 – 38. P.N. van Kampen & Zoon, Amsterdam (1918): stelde 1545 als geboortejaar voorop; gevolgd door velen incl. in Handelingen van de KKOLKM deel 88, p. 26 (1985).
    2) Depauw, Carl. Peeter vander Borcht (1535/40-1608): de kunstenaar als inventor of creator van botanische illustraties? De Botanica in de zuidelijke Nederlanden (einde 15de eeuw-ca 1650) – n.a.v. tentoonstelling Museum Plantin-Moretus 13/3 - 13/6/1993, p. 47 – 56. Museum Plantin-Moretus en Stedelijk Prentenkabinet Antwerpen, Antwerpen (1993).
    3) Moens, Karel; Kockelbergh, Iris. Muziek & Grafiek – Burgermoraal en muziek in de 16de en 17de-eeuwse Nederlanden – tentoonstellingscatalogus Hessenhuis Antwerpen 29/7 - 30/10/1994, p. 148. Pandora, Antwerpen (1994): vermeldt als geboortejaar 1535.
    4) statenbijbelmuseum.nl/index.php?subject=130 Niet meer bestaande webpagina. Statenbijbelmuseum, Leerdam: vermeldde dat Peeter Van der Borcht werd geboren rond 1540 en waarschijnlijk een zoon was van Jacques, die in 1562 deken van het schildersgilde in Mechelen werd.
    5) Van der Jeught, François. Nieuwe biografische gegevens over Peeter van der Borcht en zijn familie, schilders van Mechelen in de 16de eeuw. Handelingen van de Koninklijke Kring voor Oudheidkunde, Letteren en Kunst van Mechelen, deel 116, p. 115 – 132. KKOLKM, Mechelen (2013): Eén notariële akte vermeldt in 1613, gebaseerd op het ambachtsboek van de Mechelse schilders, als sterftejaar van Pieters vader Jacob Van der Borcht de Oudere ca. 1532 en Pieter verleende in een andere een volmacht in 1610. De deken van de schildersgilde in 1562 zou Jacob de Jongere, de oudste broer van Pieter, geweest zijn.
    Mechelen Mapt ging van deze laatste bron uit, ≤ 1533 rekening houdend met een eventuele postume boreling mits vaders dood "int jaer xvc xxxij oft daerontrent" zou betekenen (in de herinnerde winter maar) twijfelend tussen voor of na nieuwjaar: laat 1531 tot vroeg 1533. Van der Jeught acht echter de opgegeven volgorde van Jacobs zonen "vrijwel zeker" chronologisch; tenzij Pieter, Gillis en Pauwel een drieling was (simultane buitenechtelijke zwangerschap buiten beschouwing gelaten), dient dan Pieters geboortejaar nóg vervroegd.
  2. Schilder is te begrijpen binnen het ambacht: het beroep van geschoold grafisch kunstenaar, niet noodzakelijk met verf of penseel, normaal behorend bij de Sint-Lucasgilde van 'schilders en kleinstekers' of 'schilders, beeldhouwers en vergulders' (Mechelen) of ook bijkomende stielgroepen of naties zoals (vanaf 1558) borduurwerkers (Antwerpen).
  3. In deze Sinjorenstad zou ruim vier jaar later de wijdst gekende Spaanse Furie plaatsgrijpen.
  4. Voor een dekenfunctie zou men veeleer een poorter verwachten.